محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
37
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
« 1 » و در سامى فى الاسامى اين هر دو لغت به زبان سريانيست . آبشخور - [ بمد الف و كسر باء ] بمعنى جوى و رودخانه باشد و بمعنى نصيب و قسمت و آب خورش نيز آمده . مثال معنى اول خلاق المعانى گويد : شعر هر كجا باز سر رايت تو سايه فكند * كبك و شاهين بهم آيند سوى آبشخور مثال معنى دوم خواجه حافظ گويد : شعر ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما * بخت بد تا بكجا مىبرد « 2 » آبشخور ما اختر - فال و ستاره باشد . مثال معنى دوم « 3 » را فردوسى فرمايد : شعر يكى اخترى گفت ز ان پس به راه * كزينسان ببرم سر ساوه شاه و رايت را نيز گويند . مثالش هم او « 21 » گويد : شعر بتازيد كايد بنزديك شاه * چو تركان بديدند اختر به راه و هم او فرمايد « 21 » : شعر چنين گفت هومان كه اين اخترست * كه نيروى ايران به دو اندرست اسكدار - « 22 » [ بفتح « 4 » همزه و ضم كاف با دال مهمله ] قاصدى كه در هر منزلى به جهت او اسبان آسوده باز دارند كه او بسرعت رود و آن را يام نيز گويند . مثالش حكيم عنصرى گويد : شعر تو گويى ز اسرار ايشان همى * فرستد به دو آفتاب اسكدار اما در سامى فى الاسامى مسطورست كه « اسكدار خريطة الفيج يضع فيه الكتب » ، يعنى اسكدار كيسهء پيك است كه در آن مكتوبات گذارد و اين معنى نيز ببيت مذكور مناسبت دارد . استبر - [ بكسر همزه و سكون سين مهمله و فتح تاء ] بمعنى گنده و غليظ باشد . حكيم دقيقى فرمايد : بيت دو بازويش استبر و پشتش قوى * فروزان ازو فرهء ايزدى ابرشهر - « 5 » نام اصلى نيشابور باشد . آسمار - [ بمد الف و سكون سين مهمله ] آس باشد كه مورد نيز گويند . ار - از براى شرطست « 6 » بمعنى اگر . چنان كه حكيم سنائى فرمايد : شعر كم مباش از برهمن در حق حق ار مؤمنى * كز پى تصديق باطل تن ببرد بر همن و ديگر ارهء درودگران . مثالش شهنامه : شعر چو خستو نيايد نبندد كمر * ببرم ميانش به برنده ار ايضا منه « 23 » : شعر نه من بيش دارم ز جمشيد فر * كه ببريد بيور ميانش به ار بيور نام ضحاكست . و در فرهنگ بمعنى ثفل دانه كه ازو روغن گرفته باشند نيز آمده . افدر - [ به وزن صفدر ] برادرزاده و خواهر زاده بود . بو شعيب گويد : سلسله جعدى بنفشه عارضى * كت سياوش افدرو پرويز جد « 7 » و در فرهنگ بمعنى برادر پدر « 24 » نيز آمده
--> ( 1 ) از اين پس از « س » است تا پايان مطلب . ( 2 ) « ن » : مىكشد . ( 3 ) « س » اول ( و ظاهرا اين مثال براى اخترى بمعنى ستارهشناس بايد باشد : نه اختر بمعنى ستاره ) . ( 4 ) « ن » « ط » : بفتح و ضم همزه ؛ « الف 2 » : بفتح همزه و ضم او 40 « ن » : كنده غليظ بود . ( 5 ) اين لغت از « س » و « الف 2 » است . ( 6 ) از اينجا تا پايان شعر سنائى از « س » است . ( 7 ) « الف 2 » در حاشيه افزوده : در مظالم بنزد معدلش - چه غريب و چه خويش و چه افدر . ( 21 ) يعنى : فردوسى . ( 22 ) در برهان قاطع با كاف فارسى است يعنى : اسگدار . و گويد بكسر و ضم اول نيز آيد . ( 23 ) يعنى : فردوسى . ( 24 ) يعنى : عم .